4 Yaş Çocuğu ve Disiplin

Çocuğun hangi yaşta neleri yapıp neleri yapamayacağını bilmek için, onun gelişim evrelerini öğrenmek önemlidir.

Dört yaşındaki bir çocuk kendi kendine hareket eden, soru soran, seçim yapan ve kendisi hakkında bilgiler veren bir bireydir. Oldukça hareketli olduğu bu dönemde el ve parmaklarını kullanmada epeyce ustalık kazanmıştır. Ne? Nerede? Niçin? Nasıl? gibi çok fazla soru sorarken, aynı zamanda sürekli gözlem yapar ve yetişkini örnek alır. Temel davranış örneklerini bu dönemde kazanmaya başlar. Anne baba, sakin, şefkatli, paylaşımcı ve sorumluluk sahibi iseler, çocuk bu olumlu davranışları benimser. Cezalandırıcı bir ortamda ise çocuk hırçın ve bencil olmayı öğrenir.

Toplumsallaşma yönünde epeyce yol kateden çocuk, yaşıtları ile olumlu ilişkiler kurabilir. Ancak bu yaştaki çocuğun oyun sırasında kendi isteklerinin olması için diretmesi çatışmalara neden olur. Bu çatışmalar öğretici olup, oldukça önemli toplumsal deneyimlerdir.

Dört yaş çocuğu duygu ve düşüncelerini ifade etmeyi başarır. Mantıklı açıklama ister ve eleştiriden hiç çekinmez. Çevresinde duyduğu sözcükleri tekrarladığında tepki aldığını ve büyüdüğünü fark etmesi kendini güçlü hissetmesine neden olur. Bu aşamada, ebeveynin çok dikkatli olması gerekir.

Anne ve babanın çocuğa yaklaşımlarında farklılıklar, tutarsızlıklar olması, çocuğun güven duygusu kazanmasını ve disipline ilişkin kuralları benimsemesini güçleştirir. Bu ortamda çocuk sadece kuralsızlığı öğrenir.

Kişiye belli alışkanlıklar kazandırma, onun kendisi ve çevresi ile uyum içinde yaşamaya hazırlama sürecine  disiplin adını veriyoruz. İyi bir disiplin çocuğu sürekli engelleyerek değil, karşılıklı sevgi ve saygı ile kurulabilir. Hiçbir toplumda, sonsuz özgürlüğün olmadığını çocuk ailede öğrenmelidir. Etrafta başka insanlar, zarar vereceği veya zarar görebileceği nesneler varsa kısıtlamaların olması kaçınılmazdır. Kısıtlamalar çocuklar için gerekli ve koruyucudur. Ancak zararsız ve makul olan istekler için imkan tanımak çocuğun ruh sağlığı, kendine ve başkalarına güveni için gereklidir.
Konulan kuralların pekiştirilmesi, alışkanlıkların oluşmasında önemlidir. Öğretilmek istenen kuralın pek çok kez tekrarlatılması önemlidir. Ellerin yıkanması, oyuncakların toplanması, söz kesmeden dinlemek gibi. Bunlara ait kurallar, zaman ve mekan içinde değişmemelidir. Ayrıca yetişkinin duygusal durumu çocuğa olan tutumu etkilememelidir. Ruh halimize göre durumda değişiklik yapmak çocuğu çelişkide bırakır, kurallar pekişmez. Çocuklarımızın bizi model aldığını unutmamak ve duygularımızı kontrol etmek zorundayız.

Çocuğun kendini kontrol etmeyi öğrenmesi, ceza ile değil mantık ve anlayış ile mümkündür. Çocuk uygulamak istediğimiz kuralı kavrayabilecek olgunluğa gelmişse, öğrenmesi daha kolaydır. Okul öncesi dönemde çocuklar davranışlarından doğacak sonuçları kestiremezler, bu nedenle verilecek cezalar kuralları pekiştirmez, sadece yetişkinin öfkesini yatıştırır.

 4 yaş çocuğu sürekli oynamak ister. Çocuğun oyun alanlarının uygun hale getirilmesi, onları kazalardan uzak tutar. İstediğini yaptırmak için ağlayan, etrafına saldıran, tepinen çocuğa azarlamak, küsmek yerine sakin bir sesle “bu şartlarda bir şey yapamayız ama davranışını kestiğinde tekrar düşünürüz” şeklinde bir yaklaşım çocuğun kendisini kontrol etmesini ve değerlendirmesini sağlar.  Olumlu ve başarılı davranışlar sergilediğinde de ona hoş sözler söylemek gelecekteki başarılara özendirir. Olumlu davranışları başardığında çocuğun kendisi ile gurur duyabilmeyi öğrenmesi ona verdiğimiz olumlu mesajlar ile mümkündür. Olumlu mesajlar çocuğun doğru yolda olduğunu bildirir ve büyüdükçe bunu içselleştirir. Cezasız, az ödüllü, fakat olumlu mesajlar çocuk disiplininde en uygun yol olarak görülmektedir.

Fazilet Aksoy
Psikolog